Viering van woord en tafel
Thema: de gelijkenissen van Jezus als geheimleer?
In onze tijd doet steeds meer het idee de ronde dat we in de evangeliën slechts de halve waarheid hebben. Jezus zou een geheime leer aan slechts enkele uitverkorenen hebben toevertrouwd. De evangelist Marcus lijkt dit te bevestigen met zijn spreken over een 'geheim van het koninkrijk'. Maar over wat voor een geheim heeft Marcus het hier? En wat heeft dat te maken met de gelijkenissen over groeien?
Lezing: Ezechiël 17: 22-24
Lezing: Marcus 4: 10-11; 26-34
Op de eerste verdieping van de openbare bibliotheek aan de 's Gravelandse weg is de afdeling romans. Een paar jaar terug hebben ze een flink aantal kasten apart gezet voor de spannende boeken. Een enorme verzameling is het. Thrillers en detectives worden tegenwoordig graag gelezen. We houden van boeken die ons als lezer meeslepen. Ze gaan over een geheim. Of over een internationale samenzwering. Tempeliers of graalridders leiden een verborgen bestaan en smeden een wereldomvattend complot.
Juist dit soort boeken appelleren aan ons. Waarom eigenlijk?
Veel mensen geloven liever in complotten dan in nuchtere waarheid. Folkert van der G. was niet de eenzame moordenaar van Pim Fortuyn maar een radertje in een grote samenzwering, wilde Theo van Gogh ons doen geloven. John F. Kennedy werd vermoord in opdracht van de CIA, zo wordt gezegd. Duizenden mensen zijn van mening dat het president Bush zelf was die opdracht heeft gegeven tot de vernietiging van de Twin Towers.
We zijn wantrouwig. We geloven niet de dingen zoals ze zich aan de oppervlakte aan ons voordoen.
Met dit in het achterhoofd valt het opeens op wat Marcus in zijn evangelie schrijft over het 'geheim van het koninkrijk'. Wat voor een geheim is dat? Wie krijgt het te horen? Is het ook aan ons bekend, of gaat het om een diepere kennis die alleen voorbehouden is aan de kenners van esoterische geschriften? Moet je er de gnostieke geschriften van Nag Hammadi voor lezen, om de inhoud van geheim te kennen? Als dat werkelijk zo is bevinden we ons in een diepe crisis, ook in de liturgie. Want dan heeft de kerk eeuwenlang de waarheid bewust verborgen gehouden. Dan heeft u al die tijd melk en geen stevig voedsel gekregen. Dan hebben we slechts de halve waarheid of misschien nog erger gekregen.
Maar is dat werkelijk zo? Het lijkt me uiterst onwaarschijnlijk. Maar, zal iemand tegenwerpen: in het evangelie van Marcus gaat het toch over privé-onderricht aan de leerlingen waarin ze een geheim te horen krijgen? Ik wil u vanmorgen uitleggen dat dit geheim door Marcus zelf open en bloot verteld wordt. Maar het is aan ons om er werkelijk iets mee te doen. Horen en horen blijven twee. Maar als je er voor open staat, dan kun je zelf het geheim van het koninkrijk in je leven vinden. Daar gaat het vanmorgen over.
Nu moet ik eerst iets uitleggen over het Marcus-evangelie. Dat werd ook hoog tijd in dit Marcus-jaar waarin vooral uit dit evangelie gelezen wordt. Al lang geleden heeft men ontdekt dat dit kleinste van de vier evangeliën geschreven is als een soort detective-roman. [1] Het raadsel dat Marcus aan zijn lezers geeft luidt als volgt: wat betekent het dat Jezus de Zoon van God is? Al in de eerste zin wordt dit prijsgegeven, dat hij de Zoon van God is, de ware representant van God op aarde. Je leest er gemakkelijk overheen [2]. Maar er wordt niet bij verteld wat het betekent. In een razend temp vertelt Marcus vervolgens over de daden en woorden van Jezus. Gaandeweg wordt het ons als lezer duidelijk dat de dingen niet zo simpel zijn als ze op het eerste gezicht lijken. Want wat betekent het eigenlijk dat Jezus de Zoon van God is? De menigte die Jezus nieuwsgierig volgt snapt het niet. Maar zijn eigen leerlingen snappen het ook niet! Als Jezus vertelt dat hij moet lijden reageren ze verontwaardigd. Marcus presenteert je als lezer of hoorder een puzzel. De vraag voor jou is: wat houdt het Zoonschap van Jezus in? Net als in een goede detective-roman, waar pas op de laatste bladzijde de puzzelstukjes passend gemaakt worden, wordt ook bij Marcus pas op de laatste bladzijde de oplossing gegeven.
Wie spreekt de oplossing uit? Niet een Jood, maar een heiden. Dat is veelzeggend. Marcus zegt er mee dat het geheim van het koninkrijk de wijde wereld in is gegaan, tot over de grenzen van Palestina. Het is een Romeinse centurion, die op het moment dat Jezus sterft aan het kruis, de oplossing geeft door te zeggen: 'werkelijk, déze mens was Gods Zoon'. Dus: deze ontluisterde, gemartelde mens was de representant van God.
Dat is de sleutel van Marcus' verhaal. De sleutel is het kruis van Jezus. Dat er opstanding is door de dood heen, dat is het geheim van het evangelie van Marcus.
Met die kennis keren we nu terug naar hoofdstuk vier. Jezus vertelt daar gelijkenissen. Het zijn allemaal beelden uit de agrarische wereld. Het gaat over zaad en de groeikracht die er in zit. Deze metaforen gaan ook allemaal over Jezus zelf, en over zijn Woord, zijn boodschap. Deze gelijkenissen van het koninkrijk zijn ook allemaal gelijkenissen over hemzelf. Van zijn woorden valt slechts een klein deel in goede aarde, maar dan ook het ook vrucht dragen, tot honderdvoud toe. De meeste woorden van Jezus gaan verloren. Maar als er eindelijk een woord in goede aarde valt dan is er geen houden meer aan. Dan kunnen mensen het lijden met elkaar dragen. Dan kunnen mensen veranderen.
Ook in de gelijkenis van het mosterdzaad is het kruis van Jezus al te herkennen. Het mosterdzaad is het kleinste en onaanzienlijkste van alle zaden, zoals de gekruisigde Jezus zich ontledigd heeft en gelijk is geworden aan de vertrapten der aarde. Maar zelfs uit dit zaad komt een grote plant, de vogels kunnen er in nestelen, met een beeld dat al door de profeet Ezechiël gegeven was van de opstanding van Israël. Zelfs uit het lijden van het kruis komt leven, opstanding.
Jezus vertelt deze gelijkenissen aan de nieuwsgierige menigte. Maar de diepste betekenis die ze hebben, namelijk het geheim van het kruis, het geheim dat het koninkrijk van God doorgaat niet alleen ondanks maar ook door het kruis van Christus, hoe zullen ze dat ooit kunnen bevatten? Wie oren heeft, die hore. Vandaar dat Jezus zijn intimi, waaronder de leerlingen, apart neemt, en ze dit privé-onderricht geeft. Hij vertelt ze het geheim van het koninkrijk.
Maar nu komt het, Marcus vertelt in de hoofdstukken die hierna komen, dat zelfs de leerlingen, zelfs zij die dit geheim hebben leren kennen, het niet vatten. De discipelen weigeren een lijdende Christus te erkennen. Daarmee zijn ook de gelijkenissen voor hen betekenisloos geworden. Ze hebben het geheim gehoord, misschien verstandelijk in zich opgenomen, maar het is niet in hun hart terecht gekomen.
En daarmee zijn we tot slot precies ook bij onszelf terecht gekomen. Ook wij kunnen de boodschap van het evangelie verstandelijk in ons opgenomen hebben. We kunnen het Onze Vader opzeggen, en de Apostolische Geloofsbelijdenis kennen we uit ons hoofd. Maar ons hart blijft koud. We kennen de belijdenissen over de betekenis van Jezus' kruisdood, maar ze hebben geen enkele relatie met ons eigen leven. Dan zijn wij als de menigte die gretig naar Jezus luisterde, maar er niets van verstond. Dan zijn we als de leerlingen, die ingewijd werden in een geheim maar er niets mee konden. Maar dat kan veranderen. Christelijke spiritualiteit ontstaat op het snijpunt van lijden en hoop.
Christelijk geloof wil niet zeggen dat je een garantie krijgt op voorspoed en succes. Misschien heb je net je eindexamen gehaald. Je hebt een vlag uitgestoken, met je schooltas er aan. Gefeliciteerd, en geniet er van! Maar denk nu alsjeblieft niet dat je God alleen maar nu kunt ontmoeten, nu de toekomst je toelacht.
Onze gemeente is op haar sterkst als mensen in ontmoeting met elkaar ook hun lijden en verdriet, hun rouw en verlies met elkaar delen. Er zijn verrassend veel gelegenheden waar dat gebeurt. daarin hebben wij een gezegende gemeente. Je moet vaak al wat ouder zijn om uit eigen ervaring te kunnen spreken. Maar dan mag je ook ervaren hebben dat het geheim van het koninkrijk zich ook kan manifesteren in jouw leven. dat God je in het lijden niet alleen laat. Je mag geloven dat je niet alleen deelhebt aan Christus' lijden, maar ook zijn opstanding. Het kan duren, soms lang duren, maar eens mag de dag komen dat ook jij in je hart ervaart: dat geheim van Gods koninkrijk, dat is ook aan mij gegeven, dat is ook voor mij bedoeld.
ds. JDF van Halsema
Noten:
[1] Zie bijvoorbeeld het artikel 'messianic secret' van CM Tuckett in Anchor Bible Dictionary IV:797.
[2] In enkele van de oudste handschriften ontbreekt 'Zoon van God' in Marcus 1:1. Ik ga er echter op tekst-intern bewijs van uit dat dit wel degelijk tot de tekst van het Marcus-evangelie behoort.
|
|
|
Vieringen
Schoolkerkdienst
Voorganger: ds. Jetty Scheurwater
Aanvang 10.00 uur
Na afloop koffiedrinken in de wijkzaal |
|
|
Voorganger: ds. Erik van Halsema
Aanvang 10.00 uur
Avondmaalsviering
Na afloop koffiedrinken in de wijkzaal |
|
|
|
