|
Artikel uit Kerkblad voor Hilversum, juni 2009
Maria ter sprake
In ‘Erik of het klein insectenboek’ krijgt de hoofdpersoon van de adellijke mevrouw Vliesvleugel te horen: ‘Je bent het of je bent het niet’. Ik moest daar aan denken na de eerste bijeenkomst van het oecumenisch leerhuis dit jaar van de Emmausparochie en de Bethlehemkerk. Collega Wim Vlooswijk van de Emmausparochie vertelde over de talrijke vormen van Maria-devotie, ook in Nederland.
In het nagesprek werd geconstateerd dat het een wereld van verschil uitmaakt of je wel of niet van jongsaf aan bent opgevoed met Maria als centrale figuur in de geloofsbeleving. Krijg je dat niet met de paplepel mee dan komt het er later ook niet van. Je blijft een buitenstaander, of het nu om het dogma of de devotie gaat.
Echter, sommige mensen weten uit hun natuurlijke kaders te breken. In 2006 publiceerde een PKN-predikant, Herman F. de Vries uit Ternaard, een boekje met meditaties over Maria. Dan heb je je kerkenraad wel wat uit te leggen. Als ik op de tweede bijeenkomst van het leerhuis uit een van deze meditaties een stuk citeer (zie kader) ontvangt dat louter waardering, van zowel de acht Rooms-Katholieken als de evenzovele protestanten die dit jaar zijn aangeschoven. Het is dus maar hoe je Maria presenteert.
Met de meditaties van De Vries zijn we heel ver van de ontwikkeling die het dogma over Maria heeft doorgemaakt: in Ephese (431) werd Maria verklaard tot Theotokos (moeder Gods), daarna op de Lateraanse Synode (649) tot ‘Aei Parthenos’ (altijd maagd), volgens het dogma van 1854 gevrijwaard van de erfzonde en tot slot in 1950 ten hemel opgenomen. Een leerstellige ontwikkeling waarvan je je afvraagt in hoeverre dit werkelijk leeft binnen de Rooms-Katholieke kerkprovincie. De voorgenomen bouw van een Maria-kerk bij de RAI, een plek in de jaren vijftig aangewezen door zieneres Ida Peerdeman, zal voor velen een stap te ver zijn. Niet iedereen zit te wachten op een Lourdes aan de Amstel.
Feministische theologen openen mijn ogen voor de basisvragen van de Mariologie (de leer over Maria). Heeft Maria alleen een afgeleide functie (als moeder van Jezus, of als degene die herstelt wat Eva heeft vernietigt), of lezen we Maria principieel en allereerst vanuit het Magnificat, dat subversieve en magnifieke gedicht waarin een jonge joodse vrouw de stem van de oudtestamentische Hanna, de moeder van Samuël, herneemt, en een lied zingt dat ook vandaag stem kan geven aan allen die hunkeren naar bevrijding?
De bijbelse gegevens over Maria zijn karig. Paulus, de oudste getuige in het N.T., heeft geen speciale kennis van haar (ook niet in Galaten 4:4, vergelijk Job 14:1). Het oudste van de vier evangeliën, Marcus, heeft in hoofdstuk vier een scène waarin Jezus op gespannen voet staat met zijn natuurlijke familie. De ware familia dei zijn zij die de wil van God doen. Er is geen spoor van een bijzondere rol van zijn moeder.
Het waarschijnlijk jongste van de vier evangeliën, dat van Lucas, biedt het meest. De uiterst gestileerde eerste twee hoofdstukken stellen Maria naast Elisabeth: de vrouw die nog geen kind mocht krijgen tegenover de vrouw die geen kind meer kon krijgen. Johannes, de oudste van de twee borelingen, wordt later de mindere van de jongste, een bekend bijbels thema. Als Maria gezegend wordt door Elisabeth (de enige maal in de bijbel dat de ene vrouw een andere vrouw zegent) volgt het Magnificat. In dit lied blijft de horizon beperkt tot het volk Israël. Maar als Jozef en Maria, wetsgetrouwe joden als zij zijn, een offer hebben gebracht in de tempel, verbreedt de oude Simeon dat in zijn lofzang: bij het kind Jezus gaat het om redding, bewerkt ten overstaan van alle volken (Lc. 2:32). De gevolgen daarvan, dat Jezus een betwist teken zal worden, worden in 2:35 persoonlijk op Maria betrokken. Ook in de scène van de twaalfjarige Jezus in de tempel heeft Maria als moeder de rol om de lezer voor te bereiden op de geheel eigen weg die haar zoon zal gaan: ‘zij sloot alles wat er met hem gebeurd was in haar hart’. Zo laat Lucas haar vanaf de aankondiging van de geboorte de weg gaan van een geloofsleerling, die gaandeweg tot inzicht komt in wie Jezus is. Het is veelzeggend dat hij haar ook in het begin van zijn tweede boek, in Handelingen 1:14 noemt: Maria is de hele weg met Jezus mee gegaan, tot aan het kruis (al wordt zij bij Lucas niet bij die scène genoemd), en blijkt nu tot de groep te behoren waarmee de oerkerk begint!
In hedendaagse meditatieve lectuur als in het boekje van Herman de Vries maar ook in ‘Weg van Maria, als God je leven raakt’ van de Karmelites Sanny Bruijns worden juist de gegevens uit het Lucas-evangelie gebruikt om een geestelijke weg te schetsen die in principe iedere gelovige met Maria kan gaan. Het fiat van Maria tot Gabriël (Lc. 1:38: ‘mij geschiede naar uw woord’) is een tekst die door iedereen persoonlijk toegepast kan worden. ‘Maagdelijkheid’ wordt een concept, losgemaakt van de letterlijke connotaties. Zie bijvoorbeeld dit citaat van Bruijns: ‘In zeker zin is iedere volwassen mens maagd en moeder of maagd en vader als je op een zuivere en belangeloze wijze omgaat met de mensen en de taken die je zijn toevertrouwd. Dan werkt God doorheen je leven’.
De verschillen in beleving blijven. ‘Je bent het of je bent het niet’. Het was een spannende en boeiende ervaring om ons jaarlijkse leerhuis aan Maria, de moeder des Heren te wijden. Het mocht ook wel eens. Want iedere keer als we bij het avondmaal de apostolische geloofsbelijdenis zingen wordt haar naam genoemd. In het Liedboek der kerken komt ze vijftien maal voor. In een moderne heiligenkalender mag Maria niet ontbreken!
ds. Erik van Halsema Uit: Kerkblad Hilversum, 12 juni 2009, nr 12 ‘Diep in ons hart woont God. ook in het hart van de ander. Als wij leren zien, herkennen, kunnen mensen elkaar tot familie worden. God wil mijn Vader zijn. Maria mag mijn moeder zijn, of ook mijn zuster. Om mij heen zijn er anderen die broeder of zuster kunnen zijn en willen worden. Elkaar verblijden en onze liefde delen is het evangelie dat God ons wil leren doen’.
Uit: H.F. de Vries, Maria, een weg tot Christus. Kok, Kampen 2006. Citaat uit meditatie getiteld ‘Maria bezoekt Elisabeth’. |
|
|
|
Vieringen
Schoolkerkdienst
Voorganger: ds. Jetty Scheurwater
Aanvang 10.00 uur
Na afloop koffiedrinken in de wijkzaal |
|
|
Voorganger: ds. Erik van Halsema
Aanvang 10.00 uur
Avondmaalsviering
Na afloop koffiedrinken in de wijkzaal |
|
|
|
